Alcohol op de werkvloer

De nieuwjaarsreceptie, de vrijdagmiddagborrel of de netwerkbijeenkomst: alcohol is vaak vanzelfsprekend aanwezig, omdat het ‘erbij hoort’. Alcohol wordt geassocieerd met gezelligheid, maar de wetenschap is helder: er bestaat geen veilige ondergrens voor het gebruik ervan. Niet één glas, niet af en toe, niet alleen in het weekend. De Gezondheidsraad adviseert: drink geen alcohol.  

Alcoholgebruik onder werkend Nederland 

Een groot deel van de werkende Nederlanders drinkt regelmatig alcohol (84,3%). In de periode van 2015 tot 2020 gaf 8,6% van deze medewerkers aan overmatig te drinken en 10,1% werd aangemerkt als zware drinker. Hoewel alcoholgebruik vaak wordt gezien als een privékwestie, kan het een enorme impact hebben op het functioneren van medewerkers en op de veiligheid en prestaties binnen een organisatie. 

Alcoholgebruik kan leiden tot een lagere productiviteit, een slechtere werksfeer, meer conflicten, een verhoogd risico op arbeidsongevallen en hoger ziekteverzuim. Hoe hoger het alcoholgebruik, hoe groter het risico op verzuim. Alcoholgebruik leidt in Nederland tot zo'n 600.000 verloren werkdagen door ziekteverzuim. Maar uit onderzoek blijkt ook dat mensen meerdere dagen per jaar met een kater op werk verschijnen en aanzienlijk minder productief zijn. Omgerekend leidt dit presenteïsme tot ongeveer 2,3 miljoen verloren werkdagen. Uit een kosten-batenanalyse van het RIVM blijk dat 20 tot 25% van alle arbeidsongevallen alcoholgerelateerd is. Vertaald naar de financiële gevolgen betekent dit dat verzuim en lagere productiviteit werkgevers jaarlijks naar schatting 1,3 miljard euro kosten. 

Hoe alcohol mannen en vrouwen verschillend treft 

Hoewel alcoholmisbruik voor iedereen een gezondheidsprobleem vormt, lopen vrouwen die alcohol drinken een groter risico op bepaalde alcoholgerelateerde gezondheidsproblemen dan mannen. Onderzoek laat zien dat vrouwen al bij lagere alcoholconsumptie en in een kortere periode schadelijke effecten ontwikkelen. 

Een belangrijke verklaring ligt in de biologische verschillen. Omdat alcohol zich over het lichaamsvocht verdeelt en vrouwen per kilogram lichaamsgewicht minder lichaamsvocht hebben, leidt dezelfde hoeveelheid alcohol bij hen tot een hogere concentratie. Dit vergroot het risico op schadelijke effecten. Onderzoek toont aan dat vrouwen bij vergelijkbare hoeveelheden alcohol vaker last hebben van een kater en alcoholgerelateerde black-outs dan mannen. Ook verschillen in vet- en spiermassa en de hormonale huishouding spelen hierbij een rol. 

Alcohol op de werkvloer 

De werkomgeving heeft aantoonbaar invloed op drinkgedrag. Onderzoek laat zien dat wanneer de werkgever of leidinggevende alcohol drinkt, medewerkers zich vaker verplicht voelen om mee te doen. Dit effect blijkt sterker bij mannen. Zij werden 20% vaker door hun collega’s en 37% vaker door hun leidinggevenden aangespoord om alcohol te drinken. 

Tegelijkertijd toont onderzoek aan dat alcoholgebruik in de werkomgeving voor vrouwen een andere functie kan hebben. Waar alcohol vroeger vooral een middel was om sociale banden te versterken, is het voor sommige vrouwen een copingmechanisme geworden. In door een mannen gedomineerde werkomgeving ervaren vrouwen regelmatig druk om zich aan te passen aan de heersende cultuur. Alcohol kan dan een middel zijn om erbij te horen en geaccepteerd te worden. 

Ook drinken vrouwen vaker alcohol om stress te verminderen die voorkomt uit het combineren van werkverantwoordelijkheden en gezinstaken. Onderzoek wijst erop dat werkstress het alcoholgebruik van mannen nauwelijks beïnvloedt, terwijl vrouwen onder invloed van werkstress juist meer drinken. 

Vrouwen hebben hogere gezondheidsrisico’s 

Uit meerdere onderzoeken blijkt dat vrouwen sneller en meer gezondheidsrisico’s ervaren door alcoholgebruik dan mannen. Zo hebben vrouwen meer kans op het ontwikkelen van alcoholgerelateerde hepatitus, een mogelijk levensbedreigende alcoholgerelateerde leveraandoening. Ook zijn vrouwen gevoeliger voor alcoholgerelateerde hartziekten, ondanks dat zij gemiddeld gedurende hun leven minder alcohol drinken dan mannen. Daarnaast leidt alcoholgebruik bij vrouwen sneller tot hersenbeschadiging. 

Een ander belangrijk aandachtspunt is het verband tussen alcoholgebruik en borstkanker. Zelfs één glas alcohol per dag verhoogt het risico op borstkanker bij vrouwen met 5 tot 15% ten opzichte van vrouwen die geen alcohol drinken. 

Alcohol en gezondheid – verschillen tussen mannen en vrouwen op een rij: 

• Vrouwen hebben een hoger risico op het ontwikkelen van en overlijden aan alcoholgerelateerde leverziekten, zoals cirrose. 

• Alcohol kan bij vrouwen leiden tot een snellere achteruitgang van cognitieve en mentale functies. 

• Vrouwen die overmatig drinken lopen al bij lagere hoeveelheden en over een kortere periode een verhoogd risico op schade aan de hartspier. 

• Alcoholgebruik verhoogt het risico op verschillende vormen van kanker bij vrouwen, waarbij het risico op borstkanker toeneemt bij elk alcoholgebruik.  

Werkstress en alcohol 

Stressvolle levensgebeurtenissen, zoals een scheiding of het verlies van een baan, kunnen een risicofactor zijn voor het ontwikkelen van een alcoholprobleem. Dit geldt ook voor stress op de werkvloer, bijvoorbeeld door een slechte werkrelatie, hoge werkdruk of een onveilige werksfeer. In deze situaties kan alcohol worden gebruikt als een manier om stressklachten te verminderen, ook wel ‘coping’ genoemd. 

Maar alcoholgebruik kan ook bijdragen aan het ontstaan of verergeren van stress, waardoor een vicieuze cirkel ontstaat die zowel het welzijn van de medewerkers als het functioneren van de organisatie onder druk zet.  

Het belang van beleid 

Werkgevers zijn volgens de Arbowetgeving verplicht te zorgen voor een veilige en gezonde werkomgeving. Alcoholgebruik kan de reactiesnelheid, alertheid en beoordelingsvermogen van medewerkers verminderen, wat risico’s oplevert voor de veiligheid en prestaties op de werkvloer. 

Het is daarom belangrijk om niet alleen te focussen op de individuele medewerker, maar ook op de bredere werkomgeving en organisatiecultuur. Door medewerkers te betrekken bij het opstellen en uitvoeren van beleid kan het draagvlak worden vergroot en sluit het beleid beter aan bij wat er op de werkvloer speelt. Een groot deel van de gezondheidsschade en werkgerelateerde problemen door alcoholgebruik is te voorkomen door het inzetten van bewezen effectieve maatregelen en interventies. Juist de werkomgeving biedt kansen voor preventie.  

Een duidelijk alcoholbeleid heeft bijvoorbeeld een aantoonbaar preventief effect, met name als het deel uitmaakt van het bredere gezondheids- en inzetbaarheidsbeleid van de organisatie. Een effectief alcoholbeleid bestaat uit vier onderdelen:  

• Duidelijke regels en afspraken: wat mag er wel en niet en wie heeft welke bevoegdheid binnen de organisatie. 

• Preventie en bewustwording: wat doet de organisatie om problemen te voorkomen en medewerkers te informeren en bewust te maken van de risico’s van alcoholgebruik in relatie tot werk. 

• Begeleiding en zorg: hoe signaleert de organisatie problematisch alcoholgebruik en hoe biedt de organisatie de helpende hand aan medewerkers die hiermee te maken hebben. 

• Handhaving en disciplinaire maatregelen: het naleven van de regels zoals opgesteld in het alcoholbeleid en eventuele maatregelen wanneer deze niet worden nageleefd 

Door leidinggevenden en HR-professionals te scholen in vroegsignalering en het voeren van gesprekken over alcoholgebruik, kunnen problemen eerder herkend en aangepakt worden. Zo draagt beleid niet alleen bij aan veiligheid, maar ook aan duurzame inzetbaarheid en welzijn van medewerkers.